Baltische zielen en het meisje die de bladzijdes omslaat…

Na een gevangenschap van zes jaar werd Aina Roze, de dochter van boekhandelaar Janis Roze in Riga, vrijgelaten uit een Siberische strafkolonie. Haar moeder Emma moest in Siberië achterblijven. Ze vertikte dat. Haar twintigjarige dochter was door de dwangarbeid sterk verzwakt, ze wilde haar vergezellen. Emma ontsnapte en reisde met haar dochter mee. De vrouwen legden duizenden kilometers af, verstopt in treinen en vrachtwagens, of lopend. Toen ze Letland ten slotte bereikten, moest Emma onderduiken. Elf jaar lang diende ze als huishoudster bij een professor in Riga. De kinderen van haar zoon wisten niet wie ze was en spraken haar aan met ‘tante’. Pas in 1959 durfde ze te zeggen: ‘Wees nu maar aardig voor me, ik ben jullie oma.’ De verbijsterende geschiedenis van de familie Roze is een van de tientallen verhalen die Jan Brokken optekende. Van 1999 tot 2010 zocht hij in Estland, Letland en Litouwen naar levensgeschiedenissen. Baltische zielen geeft een onthutsend beeld van de twintigste eeuw, met al zijn illusies, desillusies, doctrinaire twisten en waanzinnige moordlust. Beroemdheden en gewone stervelingen wisselen elkaar af in Baltische zielen. Marcus Rothkowitz uit Daugavpils, de latere schilder Mark Rothko. En Ilja Sundelevitsj, die Tallinn moest verlaten en twintig jaar later naar Estland terugkeerde. De beeldhouwer Jacob Lipchitz uit Litouwen. En Loreta Asanaviciuté, die in 1991 door een Russische tank werd overreden. Roman Kacew uit Vilnius, de latere schrijver Romain Gary/Emile Ajar. En Herman Simm, die zijn land, het onafhankelijke Estland, verraadde. De filosofe Hannah Arendt uit Königsberg. En Liselotte barones Von Wrangel, die verbannen werd naar Hitler-Duitsland. In Estland reconstrueert Jan Brokken de lange weg naar de vrijheid die de componist Arvo Pärt aflegde. In Riga realiseert hij zich welke titanenstrijd de violist Gidon Kremer met zijn vader leverde, die gebukt ging onder de dood van vijfendertig familieleden in de concentratiekampen.Reizend door het heden, door jonge, trotse, onafhankelijke landen, ziet Jan Brokken schimmen uit het verleden opdoemen. Hij laat zien hoe afschuwelijk maar ook hoe bijzonder mensen kunnen zijn.

Het is al even geleden, maar toen ik de aankondiging voor de lezing van Jan Brokken onder ogen kreeg, werd ik meteen enthousiast. Ik had Jan Brokken al eens eerder horen spreken, waardoor ik er behoorlijk zeker van was dat deze avond zeker boeiend zou worden. Een lezing met fragmenten uit zijn boek Baltische zielen, afgewisseld met muziekstukken van Baltische componisten. Maar het overtrof mijn verwachtingen! Voor iemand die geen ervaring heeft met klassieke muziek, prikkelden de verhalen van Jan Brokken de nieuwsgierigheid naar die (onbekende) muziek. Pianist Marcel Worms en violiste Ursula Schoch verbonden de verhalen over de talentvolle en getormenteerde Baltische inwoners met prachtige klanken. Het werd nergens saai of langdradig, met uitzondering misschien van de pauze.

De avond begon eigenlijk met een fragment over het gevaarlijke beroep dat ik heb: boekhandelaar. Een boeiend verhaal over de “Boekhandelaar van Riga” (hoofdstuk 2 in het boek) die, onder een totalitair regime van de Russen, niet kan verdragen zijn vrijheid te hebben verloren. Hij is de eerste boekhandelaar die sterft, zij het vrijwillig. Er volgen er nog, omdat ze een firma hadden, een huis, een firma…. De beter geplaatsten moesten boeten. Het is maar één verhaal tussen de vele.

Het boek leest haast als een avontuurlijk jongensboek. Brokken lijkt te genieten van zijn zoektocht naar verhalen, al merk je (zowel in de lezing als in het boek) de verwondering over zoveel verdriet, onderdrukking en ellende. De vaak veerkrachtige Balten zoeken vaak troost in de kunst. Bijzonder dat zo’n ‘klein’ stukje grond, zoveel talentvolle mensen heeft voortgebracht.

Eigenlijk is het een boek vol kortverhalen. Steeds een ander stukje geschiedenis. Dat beviel me wel, want sommige stukjes geschiedenis zijn best heftig. Af en toe het boek neerleggen is (voor mij toch in ieder geval) dan aangenaam. Even pauze, om daarna het boek weer vast te nemen en verder te lezen.

Boeken verslind ik, lezingen woon ik regelmatig bij, maar bij klassieke muziek kom ik vaak niet verder dan de radio aanzetten. Een concert bijwonen is een andere wereld. Maar één waarvan ik heb genoten. De muziek was prachtig, soms wat triest, melancholisch, maar ook vaak strijdvaardig. De muzikanten waren bevlogen, maar het meisje op de achtergrond maakte indruk. Ze zat iets schuin achter de pianist, maar moet perfect muziek kunnen lezen. Op het juiste moment rechtstaan, zonder de pianist te storen voorzichtig het hoekje vastnemen en wachten tot de laatste noot van de pagina gespeeld is en dan vlot, zonder haperingen, de bladzijde omslaan, zodat de nieuwe noot op tijd gespeeld kan worden… Ik vond het fascinerend! Een beetje zoeken op Google leert met dat het meisje de ook een bladomslaander, paginaomdraaier of (oneerbiedig) ook wel bladluis genoemd wordt. Ook fascinerend :-)!

Foto’s kon/mocht ik niet maken in de zaal. De flits en het klikgeluid zouden het concert verstoren. De enige foto die ik heb gemaakt is wat pover. Geen probleem, kijk gewoon een keer op de site van Jan Brokken om te zien waar er binnenkort een concert/optreden bij jou in de buurt is. Een absolute aanrader, evenals het boek. Bij het boek zit een cd met de prachtige muziek uitgevoerd door Ursula Schoch en Marcel Worms.

Baltische zielen – lotgevallen in Estland, Letland en Litouwen
Jan Brokken
Uitgeverij Atlas Contact
****

Geef een reactie